102,4 mld zł na ochronę ludności i obronę cywilną. Jak samorządy mogą przygotować się na lata 2027–2031?

Bezpieczeństwo mieszkańców, ciągłość dostaw wody i energii, infrastruktura ochronna, systemy alarmowania, zaplecze ratownicze i cyberbezpieczeństwo mają być jednym z najważniejszych kierunków inwestycji publicznych w najbliższych latach.

6 października 2026 r. Rada Ministrów przyjęła Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027–2031. Na jego realizację przewidziano 102,4 mld zł, z czego około 30 mld zł ma zostać przekazane samorządom. Program będzie kontynuacją działań realizowanych w latach 2025–2026, dla których przewidziano prawie 34 mld zł.

Dla gmin, miast i powiatów oznacza to coś więcej niż kolejną możliwość zakupu sprzętu. Pięcioletnia perspektywa finansowania pozwala myśleć o większych i bardziej złożonych przedsięwzięciach: od budowy i modernizacji obiektów zbiorowej ochrony, przez zabezpieczenie dostaw wody i energii, po łączność, cyberbezpieczeństwo oraz odporność infrastruktury komunalnej.

Kluczowe pytanie brzmi więc nie tylko: ile pieniędzy będzie dostępnych? Równie ważne jest: czy samorząd będzie miał gotowy projekt, dokumentację i plan realizacji, gdy środki zostaną uruchomione?

Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej 2027–2031 – co się zmienia?

Najważniejszą zmianą jest perspektywa czasowa. Pierwszy Program OLiOC obejmował lata 2025–2026 i miał budżet blisko 34 mld zł. Nowy program obejmuje pięć kolejnych lat.

W czerwcu 2026 r. MSWiA przedstawiało jeszcze projekt zakładający co najmniej 105 mld zł. Ministerstwo podkreślało jednocześnie, że był to wstępny budżet, który mógł się zmienić. Ostatecznie 6 października ogłoszono kwotę 102,4 mld zł na lata 2027–2031.

Z punktu widzenia JST szczególnie ważne jest około 30 mld zł przewidziane dla samorządów. Środki mają być dystrybuowane przy udziale wojewodów, a przy ich podziale uwzględniana będzie m.in. liczba mieszkańców oraz szczególna sytuacja województw wschodnich.

Nie oznacza to jednak jednego konkursu na 30 mld zł. Konkretne zasady finansowania, terminy, dokumentacja oraz priorytety będą wynikały z mechanizmów wdrażania programu i rozwiązań stosowanych przez poszczególnych dysponentów środków.

Dlatego warto przygotowywać projekty przed uruchomieniem konkretnych naborów, a nie dopiero po ich ogłoszeniu.

Na co samorządy będą mogły przeznaczać środki?

Program koncentruje się na budowaniu zdolności państwa i społeczności lokalnych do działania w sytuacjach kryzysowych. Wśród najważniejszych kierunków znajdują się przede wszystkim:

1. Schrony, ukrycia i miejsca doraźnego schronienia

Finansowanie może obejmować budowę nowych obiektów zbiorowej ochrony, modernizację już istniejących przestrzeni oraz dostosowanie budynków do funkcji ochronnych.

Już w obecnym programie samorządy przygotowują dokumentację techniczną, ekspertyzy, programy funkcjonalno-użytkowe i projekty potrzebne do realizacji większych inwestycji w kolejnych latach. Na Mazowszu w 2026 r. przygotowywano dokumentację dla ponad 500 miejsc doraźnego schronienia, ukryć i schronów.

2. Ciągłość dostaw wody

Bezpieczeństwo wodne to nie tylko budowa nowych sieci. W sytuacjach kryzysowych znaczenie mogą mieć m.in.:

• awaryjne źródła zaopatrzenia w wodę,
• zabezpieczenie stacji uzdatniania i oczyszczalni,
• agregaty i alternatywne zasilanie,
• magazynowanie wody,
• odporność infrastruktury wodociągowej,
• zabezpieczenie systemów sterowania i infrastruktury IT/OT.

Zapewnienie dostępu do wody jest jednym z obszarów wskazywanych w założeniach programu. Gov.pl

3. Energia i zasilanie awaryjne

Projekt samorządowy może dotyczyć nie tylko agregatów prądotwórczych. Istotna jest cała koncepcja zachowania ciągłości funkcjonowania urzędu, służb, infrastruktury wodnej, obiektów ochrony ludności czy placówek publicznych podczas dłuższej awarii.

W praktyce oznacza to konieczność przeanalizowania m.in. zapotrzebowania na energię, czasu podtrzymania pracy, magazynowania paliwa, możliwości zastosowania magazynów energii oraz priorytetów zasilania.

4. Sprzęt ratowniczy i zaplecze służb

Program przewiduje rozwój bazy ratowniczej i logistycznej, wyposażenie podmiotów ochrony ludności oraz zasobów niezbędnych podczas powodzi, pożaru, awarii infrastruktury, ewakuacji czy innych sytuacji kryzysowych.

Dla samorządu może to oznaczać m.in. inwestycje dotyczące jednostek OSP, magazynów, zaplecza logistycznego, pojazdów czy specjalistycznego wyposażenia.

5. Łączność, alarmowanie i ostrzeganie

Jednym z filarów systemu pozostaje rozwój bezpiecznej łączności oraz systemów wykrywania zagrożeń, ostrzegania i alarmowania mieszkańców.

Samorządy powinny więc analizować nie tylko stan syren alarmowych, ale także odporność całego lokalnego systemu komunikacji w przypadku awarii sieci energetycznej lub telekomunikacyjnej.

6. Cyberbezpieczeństwo i odporność cyfrowa

Dziś ciągłość działania gminy zależy również od systemów informatycznych. Awaria serwerów, ransomware, utrata dostępu do danych lub systemów sterujących infrastrukturą może sparaliżować urząd podobnie jak fizyczne uszkodzenie budynku.

Bezpieczeństwo teleinformatyczne znalazło się wśród obszarów nowego programu. Samorząd PAP

W praktyce warto analizować łącznie bezpieczeństwo infrastruktury fizycznej i cyfrowej — szczególnie w wodociągach, jednostkach medycznych, systemach alarmowania, urzędach i spółkach komunalnych.

Samorząd powinien myśleć o portfelu projektów, a nie o jednym wniosku

Przy skali zapowiedzianego finansowania najbardziej efektywne podejście polega na stworzeniu portfela projektów związanych z bezpieczeństwem i odpornością gminy lub powiatu.

Nie każdy projekt będzie gotowy w tym samym momencie. Warto więc podzielić przedsięwzięcia przynajmniej na trzy grupy:

• projekty gotowe do finansowania – posiadające dokumentację, ustalony zakres, kosztorys oraz możliwość szybkiego rozpoczęcia realizacji;
• projekty wymagające przygotowania – uzasadnione i potrzebne, ale wymagające np. ekspertyzy, projektu technicznego, audytu, PFU lub uregulowania kwestii własności;
• projekty koncepcyjne – odpowiadające na zidentyfikowane ryzyko, lecz wymagające jeszcze ustalenia optymalnego zakresu i źródła finansowania.

Takie podejście MJC rekomenduje również przy planowaniu innych dotacji dla JST: zamiast reagować dopiero na ogłoszenie konkursu, samorząd powinien wcześniej uporządkować projekty według gotowości, znaczenia, wartości i możliwości zabezpieczenia finansowania.

Od czego zacząć przygotowania?

Pierwszym krokiem nie powinno być pisanie wniosku.

Najpierw warto odpowiedzieć na kilka podstawowych pytań:

• jakie zagrożenia są najistotniejsze dla konkretnej gminy lub powiatu?
• które usługi publiczne muszą działać również podczas długotrwałej awarii?
• jaki jest stan lokalnych obiektów zbiorowej ochrony?
• które budynki można dostosować do nowych funkcji?
• jak długo wodociągi, urząd, OSP czy jednostki organizacyjne mogą działać bez zewnętrznego zasilania?
• jakie są alternatywne źródła wody?
• czy istnieje wystarczające zaplecze magazynowe?
• czy systemy alarmowania i łączności są odporne na awarie?
• które elementy infrastruktury cyfrowej są krytyczne?
• jakie inwestycje wymagają dokumentacji budowlanej, decyzji administracyjnych lub ekspertyz?

To ważne również dlatego, że przepisy pozwalają na bardzo wysoki poziom finansowania. Zgodnie z ustawą dotacja celowa na zadania własne JST z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej może wynosić do 100% kosztów zadania, a środki przekazują wojewodowie. Ustawa przewiduje ponadto coroczne finansowanie całego systemu ochrony ludności i obrony cywilnej na poziomie nie niższym niż 0,3% PKB.

Nie oznacza to jednak, że każde przedsięwzięcie automatycznie otrzyma 100% finansowania. Ostateczny udział dotacji zależy od zasad właściwego zadania i zawartej umowy.

Dokumentacja może być ważniejsza niż sam pomysł

Doświadczenia z obecnego Programu OLiOC pokazują, że samorządy wykorzystują środki również na przygotowanie dokumentacji dla przyszłych, bardziej złożonych inwestycji.

To szczególnie ważne w przypadku:

• schronów i miejsc doraźnego schronienia,
• przebudowy budynków publicznych,
• magazynów,
• systemów awaryjnego zasilania,
• instalacji wodnych,
• inwestycji teleinformatycznych,
• infrastruktury podwójnego zastosowania.

Dobrze przygotowany projekt powinien łączyć potrzeby techniczne z realnym harmonogramem, budżetem, późniejszym sposobem użytkowania i kosztami utrzymania.

Sam zakup urządzenia nie zawsze rozwiązuje problem. Agregat bez odpowiednio zaprojektowanego przyłącza, zbiornika paliwa i procedur obsługi może nie zapewnić oczekiwanej ciągłości działania. Podobnie inwestycja w cyberbezpieczeństwo wymaga połączenia sprzętu, procedur i kompetencji pracowników.

Inwestycje podwójnego zastosowania mogą mieć coraz większe znaczenie

Coraz częściej pojawia się również koncepcja dual-use, czyli infrastruktury pełniącej funkcję publiczną na co dzień i ochronną w sytuacji kryzysowej.

Dobrym przykładem może być budynek sportowy lub publiczny, którego część podziemna została zaprojektowana jako miejsce schronienia.

Takie podejście jest już wskazywane przez administrację wojewódzką. Podkarpacki Urząd Wojewódzki zapowiedział na pierwszy kwartał 2027 r. nabór dotyczący obiektów zbiorowej ochrony, informując o planowanej kwocie 304 mln zł i zachęcając samorządy właśnie do przygotowywania inwestycji podwójnego zastosowania.

Nie tylko Program OLiOC

Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej nie będzie jedynym potencjalnym źródłem finansowania przedsięwzięć związanych z bezpieczeństwem.

W komunikacie dotyczącym przyjętego programu wskazano możliwość uzupełniającego finansowania m.in. z:

• Funduszu Modernizacji Bezpieczeństwa Publicznego i Ochrony Ludności,
• funduszy Unii Europejskiej,
• Funduszu Bezpieczeństwa i Obronności.

Dla samorządu oznacza to konieczność szerszego spojrzenia na plan inwestycyjny. Ten sam cel strategiczny może obejmować kilka różnych przedsięwzięć finansowanych z różnych instrumentów.

Trzeba przy tym bezwzględnie unikać podwójnego finansowania tych samych kosztów.

Jak MJC może pomóc samorządom?

Przygotowanie projektu dotyczącego bezpieczeństwa różni się od prostego zakupu wyposażenia. Trzeba połączyć potrzeby jednostki, kryteria programu, dokumentację techniczną, budżet, harmonogram, zamówienia oraz późniejsze obowiązki związane z realizacją i rozliczeniem.

MJC może wesprzeć JST już na etapie poprzedzającym ogłoszenie naboru.

Analiza potrzeb i portfela projektów

Pierwszym etapem może być uporządkowanie planowanych inwestycji i określenie:

• które przedsięwzięcia odpowiadają celom programu,
• które są gotowe do aplikowania,
• czego brakuje w dokumentacji,
• jakie źródło finansowania będzie najbardziej odpowiednie,
• jakie są najważniejsze ryzyka realizacyjne.

Przygotowanie koncepcji projektu

MJC może pomóc przełożyć potrzeby jednostki na spójny projekt: określić zakres przedsięwzięcia, zadania, budżet, harmonogram, rezultaty i wymagane załączniki.

W przypadku inwestycji technicznych oznacza to również koordynację informacji pochodzących od projektantów, audytorów, informatyków czy innych specjalistów branżowych.

Przygotowanie i weryfikacja dokumentacji aplikacyjnej

Zakres wsparcia może obejmować przygotowanie wniosku oraz załączników albo niezależną weryfikację dokumentacji przygotowanej przez pracowników urzędu.

Szczególnego znaczenia nabiera spójność pomiędzy:

• opisem projektu,
• kosztami,
• harmonogramem,
• wskaźnikami,
• dokumentacją techniczną,
• sposobem późniejszego użytkowania inwestycji.

Wsparcie w realizacji i rozliczeniu

Pozyskanie pieniędzy nie kończy projektu. Pojawiają się później zamówienia, dokumentowanie wydatków, zmiany w harmonogramie, wnioski o płatność, sprawozdawczość i kontrole.

MJC prowadzi projekty dotacyjne także na etapie realizacji i rozliczenia, dostosowując zakres obsługi do konkretnego przedsięwzięcia. mjc sp. z o.o. / Dotacje unijne Rzeszów

Doświadczenie MJC w projektach sektora publicznego

MJC posiada doświadczenie w przygotowywaniu złożonych projektów dotyczących bezpieczeństwa i infrastruktury publicznej.

• W programie Cyberbezpieczny Samorząd firma wsparła ponad 50 gmin i jednostek sektora publicznego w projektach o łącznej wartości dofinansowania przekraczającej 29,1 mln zł. Zakres obejmował m.in. diagnozę potrzeb i przygotowanie dokumentacji aplikacyjnej.
• W ramach Cyberbezpiecznych Wodociągów 15 projektów przygotowanych przez MJC uzyskało ponad 14 mln zł dofinansowania na zwiększenie odporności przedsiębiorstw wodno-kanalizacyjnych.
• Z kolei dla trzech placówek ochrony zdrowia MJC pozyskało łącznie 40,51 mln zł na projekty związane z cyfryzacją, infrastrukturą IT, AI i cyberbezpieczeństwem.

Doświadczenia z tych programów nie oznaczają, że przyszłe projekty OLiOC będą przygotowywane według identycznych zasad. Pokazują jednak znaczenie tego samego modelu pracy: najpierw diagnoza potrzeb i ryzyk, potem spójny projekt, dokumentacja i plan realizacji.

Co samorząd może zrobić już teraz?

Nie trzeba czekać na pierwszy nabór 2027 r.

Już teraz warto:

1. przygotować listę potrzeb z zakresu ochrony ludności;
2. zinwentaryzować możliwe obiekty i infrastrukturę;
3. określić priorytetowe inwestycje;
4. zweryfikować kwestie własnościowe;
5. sprawdzić stan dokumentacji technicznej;
6. oszacować budżet;
7. ustalić, które projekty wymagają ekspertyz lub audytów;
8. przeanalizować realny harmonogram zamówień;
9. określić koszty późniejszego utrzymania;
10. stworzyć uporządkowany portfel projektów na lata 2027–2031.

Im więcej tych prac zostanie wykonanych wcześniej, tym łatwiej będzie zareagować, kiedy pojawią się konkretne zasady finansowania.

Program OLiOC 2027–2031 – perspektywa dla samorządów

Kwota 102,4 mld zł pokazuje, że ochrona ludności i odporność infrastruktury będą istotnym obszarem inwestycji publicznych przez kolejne pięć lat.

Dla JST najważniejsza może okazać się jednak nie sama wysokość dostępnych pieniędzy, lecz możliwość prowadzenia wieloletniego planowania.

Samorządy, które odpowiednio wcześnie przygotują dokumentację, uporządkują potrzeby oraz zbudują portfel przedsięwzięć, będą mogły sprawniej reagować na pojawiające się instrumenty finansowania.

MJC może wesprzeć gminę, miasto, powiat, jednostkę organizacyjną lub spółkę komunalną zarówno w analizie możliwości finansowania i przygotowaniu projektu, jak również w jego późniejszej realizacji i rozliczeniu.

Jeżeli samorząd posiada już pomysł na inwestycję dotyczącą ochrony ludności, bezpieczeństwa wody, energii, infrastruktury krytycznej, cyberbezpieczeństwa lub ciągłości działania, warto rozpocząć analizę projektu jeszcze przed ogłoszeniem pierwszego naboru.